Ensemble CAMBIATA Wien

Baroque performance on historical instruments

'Na pograniczu kultur' - wpływy europejskie w muzyce niemieckiego i austriackiego baroku

Celem Programu 'Na pograniczu kultur' jest zaprezentowanie mało znanych kompozycji niemieckich i austriackich twórców epoki baroku, które łączą sobie style muzyczne różnych krajów, a przede wszystkim dominujących w owym czasie Francji i Włoch. Dodatkowym ukłonem w stronę słuchaczy polskich są dwa utwory kompozytora znanego na południu polski – pracującego niegdyś w Żarach i w Pszczynie - G.Ph. Telemanna.

Matthias Weckman (1621-1674) był północno-niemieckim kompozytorem, którego twórczość bardzo mocno naznaczona jest stylem włoskim. Weckman, który swoją muzyczną edukację rozpoczął w Dreźnie miał szczęście na swej drodze spotkać samych słynnych w owym czasie pedagogów-kompozytorów. Można wśród nich wymienić Jacoba Praetoriusa i Heinricha Schütza, których mistrzowie reprezentowali szkoły weneckiej reprezentowaną przez Giovaniego Gabrielli. Weckman znał też twórczość Carla Monteverdiego i Jana Sweelinka. Weckman żył i tworzył w Hamburgu. Jego twóczość uznaje się się 'ogniwo' między językiem muzycznym Frobergera a Buxtehudego. Kompozycje Weckmana to przede wszystkim wariacje chorałowe i preludia na organy, a także toccaty i inne formy na klawesyn, łączące w sobie wpływy włoskie i francuskie. Toccata 'in e minor' prezentowana w tym programie, jest utworem krótkim i zwięzłym, wieloplanowym i bardzo dynamicznym. Warto wspomnieć, iż twórczość Weckmana odkryta została dopiero na początku XX wieku...

Johann Rosenmüller 1619-1684 studiował pierw teologię w Lipsku, a w późniejszych latach został kantorem, a z biegiem lat organistą tamtejszego słynnego kościoła Św. Tomasza. Za 'niecne sprawki' trafił w Lipsku do więzienia skąd uciekł i udał się pierw do Hamburga a potem do Włoch. W Wenecji pracował w bazylice Św. Marka jako puzonista, by w niedługim czasie zaistnieć jako kompozytor. W czasie swojego 24. letniego pobytu we Włoszech był wieloletnim kapelmistrzem słynnego Ospedale della Pieta, gdzie później zatrudniony został sam Antonio Vivaldii. Do Niemiec wrócił w 1682 na zaproszenie księcia Antona Ulricha von Brauschweig-Wolfenbeutella, aby zostać kapelmistrzem na jego dworze. Rosenmüller zmarł jednak dwa lata później. Sonata sesta to zbiór tańców włoskich i niemieckich z dominującą partią pierwszych skrzypiec. Tańce poprzedzone są introdukcją o charakterze recytatywnym.

Johann Jakob Walther, żyjący w latach 1650 -1704 był niemieckim skrzypkiem i kompozytorem. Wszystkie informacje na temat jego życia pochodzą z leksykonu muzycznego ("Musikalischen Lexikon", 1732) Johanna Gottfrieda Walthera, kuzyna słynnego Jana Sebastiana Bacha. Johann Jacob Walther rozpoczął swoją karierę jako muzyk kapeli dworskiej Kosmy III Medyceusza we Florencji. Od 1674 roku Walther był koncertmistrzem na dworze w Dreźnie. Obok Bibera i Westhoffa, Johann Jacob Walther należy do najwybitniejszych skrzypków i kompozytorów niemieckich XVII wieku. Jego utwory cechuje ogromna wirtuozeria, oraz użycie arcytrudnych środków technicznych i wyrazowych w utworach skrzypcowych, raczej nietypowych dla jego czasów. Walther przeciwny był bowiempopularnej w tamtym okresie skordaturze, stosowanej powszechnie przez kompozytorów austriackich (Biber, Villsmayr). Pisze on o tym we wstępie do wydanego w 1688 roku Mainz zbioru 'Hortulus Chelicus' w którym wypowiada się jasno przeciwko 'wszech-paującej i niezrozumiałej modzie na przestrajanie instrumentów'. 'Hortulus Chelicus' jest jednym z dwóch napisanych przez Walthera cyklów na skrzypce solo z BC. To z tego zbioru pochodzi właśnie prezentowane w programie Cambiaty 'Scherzo d'Augelli con il Cuccu'. .

Johann Caspar Ferdinand Fischer był niemieckim kompozytorem żyjącym w latach 1656-1746. Zalicza się go do najbardziej wpływowych twórców XVII i XVIII wieku. To pod wpływem jego dwudziestu preludiów i fug na organy skomponował Bach swój słynny zbiór 'Das Wohltemperierte Clavier'. Ponieważ źródła ubogie są w informacje o życiu Fischera, można jedynie wierzyć w niektóre przesłania dowodzące, iż twórca ten studiował w Paryżu, u samego Jeana Baptisty Lully. Potwierdzać ten fakt miałyby utwory kameralne i orkiestrowe Fischera, w których przeważają cechy muzyki francuskiej tamtego czasu. Szczególnym przykładem jest pierwsze dzieło Fischera, które opublikował w Augsburgu wydawca o nazwisku Kroninger. Było to w roku 1695. 'Le journal du printemps', bo o nim mowa, jest zbiorem siedmiu suit pod nazwą Oeverture. Każda z nich rozpoczyna się charakterystyczną dla stylu francuskiego uwerturą, a kończy ulubioną formą barokową – passacaglią. Cały zbiór dziennika wiosennego (tłumaczenie polskie Jornal du printemps) dedykował Fischer swojemu pracodawcy – margrabiemu Ludwikowi Wilhelmowi von Baden. Cambiata Wien ma przyjemność prezentować jedną z suit z wyżej wymienionego zbioru - IV Suitę d-moll.

Georg Philipp Telemann (1681-1767) to przedstawiciel późniego baroku i stylu galant. Był samoukiem w dziedzinie muzyki, na uniwersytecie w Lipsku studiował prawo języki i nauki ścisłe. W mieście tym pracował jako organista, tam też założył Collegium Musicum. Później przebywał w różnych miastach w Niemczech a także, od 1704 roku, w Żarach na Łużycach, gdzie miał okazję poznać polską muzykę ludową. U współczesnych zyskał uznanie nie tylko jako jeden z największych kompozytorów (zdaniem niektórych przyćmiewający sławą Jana Sebastiana Bacha) lecz także jako organista i kapelmistrz. Jest uważany za najbardziej płodnego kompozytora wszystkich czasów, pozostawił ogromne liczbowo dzieło: kilkaset uwertur około 1000 suit orkiestrowych, opery, msze, pasje, oratoria klawesynowe, sonaty, fantazje i fugi, sonaty skrzypcowe i suita Partie polonaise nawiązują do polskich tańców, którymi Telemann zetknął się podczas pobytu w Żarach a także na Śląsku w Pszczynie oraz w Krakowie. Kantata 'Verfolgter Gheist, Wohin?, numer w katalogu dzieł kompozytora TWV 1:1467, to pełny niezwykłej treści utwór. Pochodzi ze zbioru Harmonischer Gottes-Dienst, w którym kompozytor zawarł 72 kantat, przeznaczonych na wszystkie niedziele roku kościelnego. Utwory te pomyślane były jednak bardziej do użytku prywatnego, spotkań modlitewnych itp. Zbiór ten, który po raz pierwszy wydany został w Hamburgu, w roku 1726, jest prawdopodobnie – oprócz kantat Bacha – najciekawszym zbiorem formy kantatowej z okresu baroku. Kantata była wówczas uważana za gatunek wielce wyrafinowany, była postrzegana bowiem jako przekaz poetycko-muzyczny. Warto wspomnieć, iż teksty do kantat Telemanna (oparte na treściach biblijnych) pisali kompozytorowi tacy poeci jak Wilkens, Richey, Kenzler, Mayer, czy Steetz. Kantaty Telemanna przeznaczone są na głos, jeden instrument towarzyszący (skrzypce, flet traverso, obój lub flet prosty) i basso continuo. Składają się one z dwóch arii da capo i z pełnego ekspresji recytatywu. Pełne wirtuozerii, ukazują mistrzostwo stylu kompozytorskiego autora. Kantata 'Verfolgter Gheist, Wohin?' przeznaczonej na 21. niedzielę po Trójcy Świętej charakteryzuje się mocnym przekazem wewnętrzym. Słowa opisują walkę dusz z szatanem, możliwą jedynie przy pomocy Boga. Johannes Joseph Fux, żyjący w latach 1660-1741, należy do najznakomitszych kompozytorów swej epoki. Mimo to, po dziś dzień, przez wielu postrzegany jest jedynie jako teoretyk. Ma to pełne uzasadnienie: jego dzieło zatytułowane 'Gradus ad Parnassum' - na temat kontrapunktu w muzyce było tak wybitne, iż zdobyło uznanie wielkiego J.S. Bacha, a w klasycyzmie nawet samego Mozarta. Fux studiował na Uniwersytecie w Grazu i w Ingolstadt, był organistą w Katedrze Św. Stefana i w Kościele Benedyktynów (Schottenkirche) w Wiedniu. W czasie pobytu w Wiedniu dał się również poznać jako wybitny kompozytor na dworze cesarskim co przyniosło mu tytuł 'Hofkomponist' (kompozytora dworskiego). Napisał wiele oper. Jedna z nich wykonanana była w Pradze w roku 1723 podczas koronacji cesarza Karola VI. Opera 'Julio Ascano Re D'Alba', z której arię Teucra prezentuje tenor Markus Miesenberger, została napisana w roku 1708 na okazję imienin cesarza Josefa I (19 Marca). Rękopis 'Julio Ascano' znajduje się w Bibliotece Narodowej w Wiedniu. Opera ta zalicza sie do mniejszych kompozycji z gatunku dramatów muzycznych. Forma jej zmierza raczej w kierunku opery kameralnej, mnostwo w niej bowiem pełnych napięcia recytatywów. 15 arii da capo zawartych w operze ma wiekszosci charakter taneczny, fugowany. Tematem opery jest - jak to zwykle bywa - konflikt milości i dumy. Aria Teucra, powiernika króla Juliusza Ascana, ma charakter radosny i przebija z niej zaangażowanie postaci i ogromna energia.

Georg Muffat (1653 - 1704), twórca niemiecki pochodzenia szkockiego, urodzony i wykształcony we Francji studiował u słynnego Jean Baptisty Lully. Po licznych podróżach europejskich i w poszukiwaniu pracy w Pradze Muffat zawitał do Salzburga, gdzie znalazł zatrudnienie u Arcybiskupa Maxa Gandolfa. Dziesięć lat później kompozytor znalazł się w Rzymie, gdzie kształcił się pod okiem Bernardo Pasquiniego. Po powrocie do Niemiec do końca życia był kapelmistrzem u biskupa Johanna Philippa von Lamberg w mieście Passau. Muffat, jak mówią źródła, był pierwszym kompozytorem niemieckim, który do swojego języka muzycznego wprowadził zarówno elementy stylu włoskiego jak i francuskiego. We wstępie do swego dzieła 'Armonico tributo' opublikowanego w Salzburgu w 1682 roku, z którego utwór prezentuje Cambiata Wien, zaznajamia on odbiorcę z włoskim stylem Corellego i francuskim Jean Baptisty Lully. W wydanym zbiorze, poprzez obecność w nutach liter T i S zaznacza miejca 'tutti' i 'solo', co wskazuje na próbę przeniesienia włoskiego concerto grosso do muzyki niemieckiej. Warto zaznaczyć, że zbiór 'Armonico Tributo' ukazał się w zmodyfikowanej wersji w roku 1701 wydany w Passau, pod nazwą 'Ausserlesene Instrumental-Music'.